De toezichthouders op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben forse kritiek op de nieuwe Inlichtingenwet. De TIB en de CTIVD vinden de wet niet in balans: de bevoegdheden van de AIVD en MIVD worden flink uitgebreid, terwijl de controle juist minder wordt.
Het kabinet wil de geheime diensten meer mogelijkheden geven omdat de dreiging toeneemt en tegenstanders slimmer en sneller worden. Daarom is een voorstel voor een nieuwe wet in internetconsultatie gegaan. De toezichthouders erkennen dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd, maar vinden dat het kabinet doorslaat.
Minister Dilan Yesilgöz van Defensie zei bij de presentatie van de wet dat er voldoende waarborgen zijn en we "onze vijanden met onze rechtsstaat bestrijden". CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar betwijfelt dat. "We moeten niet vergeten wat we willen beschermen. Het is belangrijk dat de democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt."
Een jaar volgen
Nu moeten de diensten iedere drie maanden toestemming vragen als ze iemand willen hacken, volgen of afluisteren. In de nieuwe wet kunnen ze een hele organisatie aanwijzen als "evidente tegenstander" en vervolgens een jaar lang iedereen volgen die daarvan lid is. De toezichthouders vinden dat de diensten daardoor veel vrijheid krijgen om te bepalen wie aan zulke organisaties gelieerd zijn.
"Als een universiteit samenwerkt met een organisatie die als tegenstander wordt aangemerkt, dan wordt niet meer afzonderlijk getoetst of onderzoek naar bijvoorbeeld een medewerker van die universiteit wel nodig is", zegt Hillenaar. "Ook als die medewerker helemaal niet weet dat zijn universiteit samenwerkt met een tegenstander."
Zorgen over bulkdata en toezicht
De toezichthouders maken zich ook zorgen over bulkdata. Dat zijn gegevens over een groot aantal personen van wie het merendeel geen onderwerp van onderzoek is. Diensten kunnen die bijvoorbeeld krijgen door een zeekabel af te tappen of ze op de zwarte markt te kopen van hackers.
De gegevens mogen met behulp van AI worden doorzocht voordat de datasets zijn goedgekeurd om door mensen te worden bekeken. De toezichthouders vrezen bovendien dat de data onbeperkt in onderzoeken worden gebruikt of worden gedeeld met buitenlandse toezichthouders.
In de nieuwe wet worden de CTIVD en de TIB samengevoegd tot één toezichthouder, het college voor Toetsing en Toezicht. Volgens de toezichthouders zijn er te weinig garanties dat dit college voldoende bevoegdheden en middelen krijgt. In het wetsvoorstel verliezen de colleges 30 procent van hun leden.
Voormalig AIVD'er en toezichthouder Bert Hubert noemt de kritiek uitzonderlijk scherp. Bij een aantal voorstellen twijfelen de colleges of die binnen het Europees recht passen. Zij hopen dat hun kritiek nog tot wijzigingen in het definitieve wetsvoorstel leidt.
