Een verplichte avondklok voor overlastgevende asielzoekers in Ter Apel kon begin 2025 niet worden ingevoerd, omdat daarvoor geen wettelijke grondslag was. Toenmalig asielminister Marjolein Faber had ambtenaren gevraagd te onderzoeken of bewoners van het aanmeldcentrum tussen 20.00 en 08.00 uur het terrein niet mochten verlaten.
De maatregel zou ingrijpen op fundamentele vrijheden. Onder bijzondere omstandigheden kan het COA bewoners wel vragen binnen te blijven, bijvoorbeeld bij onrust rond een opvanglocatie. Een verplichting opleggen aan een hele groep ging volgens betrokken ambtenaren verder dan de wet toestaat.
Faber bleef desondanks pleiten voor inzet van noodrecht om een avondklok mogelijk te maken. Ambtenaren van Justitie en Veiligheid en het COA wegen bij dit soort voorstellen niet alleen de juridische ruimte af, maar ook de gevolgen voor de uitvoering en de kans dat een rechter een maatregel accepteert.
Niet direct afwijzen
Veel voorstellen vallen niet meteen duidelijk binnen of buiten de wettelijke grenzen. Een ambtenaar van Justitie en Veiligheid zegt dat medewerkers daarom eerst een analyse maken van de juridische en praktische gevolgen. „We gaan dan niet meteen op zoek naar redenen om iets af te schieten.”
Dat speelde ook bij het plan om rond opvanglocaties borden te plaatsen met de boodschap dat Nederland werkt aan terugkeer van asielzoekers. Juridisch waren daar weinig bezwaren tegen. In de praktijk lag het ingewikkelder, omdat veel bewoners van Ter Apel uiteindelijk een verblijfsvergunning krijgen en in Nederland moeten integreren.
De Immigratie- en Naturalisatiedienst moet bovendien iedere asielaanvraag afzonderlijk beoordelen. Borden veranderen niets aan de duur van procedures, terwijl snellere afhandeling juist van belang is voor het terugdringen van druk op opvanglocaties.
Rechterlijke toetsing
Bij maatregelen tegen overlastgevende asielzoekers zoeken ambtenaren geregeld naar mogelijkheden die dicht tegen juridische grenzen liggen. Het kan gaan om extra toezicht, aanvullende beveiliging of beperkingen van de bewegingsvrijheid. Daarbij speelt mee hoe een rechter vermoedelijk over een maatregel zal oordelen.
Bij een experiment met een streng opvangregime voor kansarme asielzoekers moesten bewoners vrijwel de hele dag op het terrein blijven. Het COA verdedigde de maatregel, ondanks eerdere kritische adviezen binnen de organisatie. De rechter oordeelde dat sprake was van vrijheidsbeperking zonder voldoende wettelijke basis. De opvanglocatie sloot daarna tijdelijk.
Volgens een betrokken ambtenaar komt het zelden voor dat een voorstel voor iedereen aantoonbaar onrechtmatig is en ambtenaren direct moeten weigeren. Uiteindelijk moeten politieke ambities via wetgeving, procedures en rechterlijke controle worden uitgevoerd. Beide betrokken ambtenaren zeggen dat minister Van den Brink gevoelig is voor het accepteren van juridische uitspraken, ook als die politiek ongunstig uitpakken.
