Zestien gemeenten hebben nog geen nieuw college van burgemeester en wethouders, 126 dagen na de gemeenteraadsverkiezingen van maart. Dat is een recordaantal gemeenten dat voor het zomerreces nog geen coalitie heeft gevormd. Door het zomerreces komen daar ongeveer dertig dagen bij, waardoor de formatie in deze gemeenten in totaal meer dan 150 dagen duurt.
Het gaat om Achtkarspelen, Ameland, Bergen (NH), Best, De Bilt, Edam-Volendam, Hollands Kroon, Leiden, Leidschendam-Voorburg, Papendrecht, Schiermonnikoog, Sluis, Tiel, Tytsjerksteradiel, Velsen en Zutphen. In deze gemeenten is de formatie nog niet volledig afgerond.
De gemiddelde duur van de gemeentelijke formaties is gestegen van 83 dagen in 2022 naar 87 dagen dit jaar. Dat gemiddelde kan oplopen tot 90 dagen, afhankelijk van de tijd die de traagste gemeenten nog nodig hebben voor de collegevorming.
In 2022 moesten vier gemeenten de formatie na de zomer afronden. In 2018 was Enkhuizen de eerste en enige gemeente die de vorming voor de vakantie niet had afgerond. Het huidige formatierecord staat op naam van Vlieland. Daar kwam in 2022 pas na 229 dagen een coalitie tot stand.
Meer stappen in de formatie
Gemeenten nemen vaker extra stappen voordat de onderhandelingen over een bestuursakkoord beginnen. Zo organiseren meer gemeenteraden een duidingsdebat, waarin lijsttrekkers of fractievoorzitters de verkiezingsuitslag bespreken. Ook worden vaker eerst een verkenner en daarna een informateur aangesteld.
Daardoor verloopt de vorming van een college formeler en uitgebreider dan in eerdere jaren. Daarnaast is het aantal fracties in veel gemeenteraden toegenomen. Voor een meerderheidscoalitie zijn daardoor geregeld vier of meer fracties nodig, wat de gesprekken ingewikkelder maakt.
Ook de veranderde politieke verhoudingen spelen mee. De verschuiving naar meer rechtse en extreemrechtse partijen maakt het in sommige gemeenten moeilijker om een stabiele meerderheid te vinden. Onderhandelingen kosten daardoor meer tijd. Ook het toetsen van de achtergrond en identiteit van kandidaat-wethouders duurt langer.
Van de 324 gemeenten die al wel een coalitie hebben gevormd, waren er 182 later klaar dan na de vorige gemeenteraadsverkiezingen. In 115 gemeenten ging het juist sneller. Den Haag behoort tot die laatste groep, terwijl daar in 2022 pas eind september een nieuw college was gevormd.
Leiden is de enige grote stad waar de formatie nog loopt. Daar liepen de gesprekken vorige maand vast door een gebrek aan vertrouwen tussen PRO en D66.
