De Nobelprijs voor Scheikunde 2026 gaat naar Henri Kagan en Kenso Soai voor hun onderzoek naar spiegelmoleculen en asymmetrische katalyse. Hun werk maakte het mogelijk om chemische reacties zo te sturen dat vooral één specifieke variant van een molecuul ontstaat.
Moleculen kunnen dezelfde chemische samenstelling hebben, maar toch elkaars spiegelbeeld zijn. Die twee varianten worden ook wel de linker- en rechtervorm genoemd. Net als een linker- en een rechterhand passen ze niet precies op elkaar. In het lichaam kunnen ze daardoor een heel verschillende werking hebben.
Belang voor medicijnen
Dat verschil is van groot belang bij geneesmiddelen. De ene variant van een molecuul kan bijvoorbeeld werken als hoestremmer, terwijl de spiegelbeeldvariant als pijnstiller werkt. Een andere variant kan geen effect hebben of schadelijk zijn. Daarom is het bij de productie van medicijnen belangrijk om gericht de juiste vorm te maken.
Lange tijd leverden chemische reacties doorgaans een mengsel op waarin beide varianten ongeveer even vaak voorkwamen. Kagan zette in 1986 een belangrijke stap door met een specifieke katalysator een reactie zo te beïnvloeden dat één vorm in de meerderheid was. Een katalysator helpt een reactie op gang zonder zelf te worden verbruikt.
Soai, verbonden aan de Universiteit van Tokio, bouwde daarop voort. In 1995 ontdekte hij een reactie waarin uiteindelijk nog maar één van de twee spiegelbeeldige varianten werd gevormd. Zijn onderzoek ging over niet-lineaire effecten en autokatalyse in asymmetrische organische synthese. Bij autokatalyse helpt een product van de reactie om meer van datzelfde product te vormen.
Het Nobelcomité noemt het onderzoek een oplossing voor een chemisch mysterie dat meer dan een eeuw oud was. Volgens het comité zijn de reacties die de twee onderzoekers ontwikkelden „spectaculair”.
Kagan is 95 jaar oud, Soai is 76. Soai hoorde het nieuws tijdens het winkelen en noemde de bekendmaking een van de mooiste dagen van zijn leven. De twee winnaars delen een bedrag van omgerekend ruim een miljoen euro. Zij mogen dat geld naar eigen inzicht besteden.
De ontdekkingen van Kagan en Soai hebben bijgedragen aan de manier waarop geneesmiddelen tegenwoordig worden ontwikkeld en geproduceerd. De prijs onderstreept daarmee het belang van chemische technieken die niet alleen bepalen welke stoffen ontstaan, maar ook welke ruimtelijke vorm die stoffen krijgen.
