Rechtbanken willen meer inzicht in de algoritmes die de overheid gebruikt bij besluiten over visa en asiel. Het ministerie van Buitenlandse Zaken moest deze week in een zaak van een Iraanse vrouw toelichten welke rol een algoritme speelde bij de afwijzing van haar visumaanvraag. Zonder die uitleg is het besluit voor de aanvrager niet goed te controleren, oordeelde de rechtbank.
De rechtbank in Utrecht concludeerde uiteindelijk dat het algoritme in deze zaak geen invloed had gehad op de afwijzing. Ook zag de rechter hier geen aanwijzingen voor vooringenomenheid. In Groningen loopt een vergelijkbare procedure, waarbij de rechtbank zelf vragen stelde over de onderbouwing van een visumbesluit.
Ook de Immigratie- en Naturalisatiedienst, IND, moet meer openheid geven. De dienst gebruikt een systeem dat medewerkers helpt asielaanvragen te vergelijken met eerdere aanvragen. De IND heeft al enkele zaken opnieuw moeten beoordelen, mede omdat onduidelijk was gebleven of dit systeem was gebruikt. Een rechter verlangt nu nadere uitleg over de werking ervan.
De IND en het ministerie willen het gebruik van algoritmes niet standaard opnemen in besluiten over asiel- en visumaanvragen. Onderzoeker Jarik ten Cate van de Universiteit Utrecht ziet dat rechters actiever toetsen. Hij zegt dat zij mogelijke herhaling van de toeslagenaffaire willen voorkomen.
Nationaliteit als kenmerk
Buitenlandse Zaken gebruikt een algoritme om te bepalen welke visumaanvragen extra controle nodig hebben. Het systeem geeft bij ongeveer de helft van de 750.000 jaarlijkse aanvragen een advies. Het vergelijkt nieuwe aanvragen met eerdere vergelijkbare gevallen, aan de hand van onder meer het land van aanvraag, reisdoel, leeftijd en vaak ook nationaliteit.
Daarna volgt het advies om een aanvraag snel, regulier of intensief te behandelen. Het ministerie stelt dat dit de behandeling efficiënter en objectiever maakt. De ambtenaar neemt uiteindelijk zelf het besluit over het visum.
De interne toezichthouder van het ministerie waarschuwde eerder dat het systeem stigmatisering kan veroorzaken. In een presentatie uit 2022 noemde hij als voorbeeld Surinaamse mannen van 26 tot 40 jaar die vanuit Paramaribo als toerist een visum aanvragen. Twee juristen die het ministerie inschakelde, oordeelden dat onderscheid naar nationaliteit binnen het visumbeleid is toegestaan.
Mensenrechtenorganisatie Amnesty International spreekt van etnisch profileren. Het ministerie zegt dat nationaliteit een noodzakelijk en relevant kenmerk is met een wettelijke basis. Onderzoeken die in opdracht van het ministerie zijn gedaan, zouden geen vooringenomenheid door het algoritme laten zien.
Ten Cate verwacht dat de procedures kunnen uitmonden in een bredere juridische vraag: mag de overheid mensen intensiever controleren omdat zij kenmerken delen met anderen die eerder regels overtraden?
