Een geurstof van naakte molratkoninginnen onderdrukt de voortplanting van andere vrouwtjes in de kolonie. Onderzoekers identificeerden de stof als isopropylmyristaat en zagen dat deze zowel hormonale veranderingen als gedrag beïnvloedt.
Naakte molratten leven in grote ondergrondse kolonies, waarin doorgaans maar één vrouwtje jongen krijgt. Eerder werd gedacht dat de koningin haar positie vooral met agressie en intimidatie handhaafde. De nieuwe proeven wijzen erop dat geur daarbij een doorslaggevende rol speelt.
Geurspoor in tunnels
De onderzoekers verzamelden lichaamsgeuren van honderden dieren en analyseerden die met een massaspectrometer. Elke kolonie bleek een eigen chemisch profiel te hebben. Dieren die een onbekende molrat ruiken, reageren vaak agressief, maar die reactie verdwijnt wanneer hun reukzintuig tijdelijk wordt uitgeschakeld.
Isopropylmyristaat werd alleen aangetroffen bij voortplantende koninginnen. Zij scheiden de stof af via hun geslachtsorganen en verspreiden haar tijdens hun bewegingen door het tunnelstelsel. De concentratie neemt toe wanneer een koningin vruchtbaar is, zwanger is of bronstig is.
De stof blijft bovendien ongeveer 24 uur aantoonbaar op oppervlakken. Dat maakt het mogelijk om grote gangenstelsels van soms drie kilometer van een chemisch signaal te voorzien.
Hormonen en machtsstrijd
Bij niet-voortplantende vrouwtjes steeg na blootstelling aan de geurstof de hoeveelheid prolactine, een hormoon dat vruchtbaarheid kan onderdrukken. Het progesterongehalte, dat samenhangt met actieve voortplanting, nam juist af. Wanneer de koningin uit een kolonie verdwijnt, keren die hormoonveranderingen om.
In een proef werden paartjes zonder koningin dagelijks blootgesteld aan isopropylmyristaat. Onder normale omstandigheden beginnen zulke dieren binnen vier of vijf weken met voortplanten. Door de geurstof bleven zwangerschappen uit.
Ook in hele kolonies had de stof effect. Als een koningin verdwijnt, vechten hooggeplaatste vrouwtjes normaal gesproken om haar plaats, soms tot de dood erop volgt. In kolonies die drie maanden dagelijks met de geurstof werden behandeld, ontstond geen strijd en kwam geen nieuwe voortplantende koningin op.
De onderzoekers zien overeenkomsten met bijen en andere sociaal levende insecten, waarvan de koninginnen feromonen gebruiken om de voortplanting van werksters te remmen. Isopropylmyristaat komt ook voor in afscheidingen van zogende menselijke moeders, maar een functie daarvan is nog niet bekend.
